Cerkiew Świętego Michała Archanioła Brunary Wyżne

W niewielkiej wsi Brunary Wyżne, na pograniczu Beskidu Niskiego i Sądeckiego, stoi drewniana cerkiew św. Michała Archanioła z XVIII wieku – jeden z tych obiektów, które w 2013 roku trafiły na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. To dawna świątynia greckokatolicka, dziś funkcjonująca jako kościół rzymskokatolicki, która zachowała niemal wszystkie cechy charakterystyczne dla zachodniołemkowskiej architektury sakralnej.

Warto tu zajrzeć nie tylko ze względu na prestiżowe miejsce na liście UNESCO. Wnętrze kryje autentyczny barokowy ikonostas oraz polichromie z końca XIX wieku, a całość otoczona jest kamiennym murem porośniętym trawą, co nadaje temu miejscu szczególny klimat.

Historia cerkwi w Brunarach Wyżnych

Pierwsza cerkiew w tej miejscowości powstała tuż po 1616 roku, gdy utworzono tu parafię unicką. W 1653 wzniesiono nową świątynię, ale obecna budowla pochodzi z roku 1797. W 1831 roku przeprowadzono gruntowną przebudowę – dawne prezbiterium połączono z nawą, dobudowano nowe trójbocznie zamknięte prezbiterium i pokryto całość nowym dachem gontem.

Po Akcji „Wisła” w 1947 roku, gdy Łemków przesiedlono na Ziemie Zachodnie, cerkiew przez kilka lat stała opuszczona. W 1951 roku przejął ją Kościół rzymskokatolicki i od tego czasu służy parafii Najświętszej Maryi Panny Wniebowziętej w Brunarach, należącej do diecezji tarnowskiej. Mimo zmiany obrządku, świątynia zachowała swój oryginalny charakter i wystrój.

Brunary zostały założone w XIV wieku przez króla Kazimierza III Wielkiego, a sama miejscowość leży malowniczo w dolinie rzeki Białej.

Co zobaczysz w cerkwi – architektura i wystrój wnętrza

Cerkiew to drewniana konstrukcja zrębowa o długości 35 metrów, zbudowana na planie typowym dla cerkwi łemkowskich. Bryła składa się z wyraźnie wydzielonego trójbocznie zamkniętego prezbiterium, nawy oraz babińca z pochyloną wieżą. Ściany są oszalowane deskami, a dach pokryty gontem. Każda część budowli zwieńczona jest charakterystyczną baniastą kopułą z latarniami i krzyżem – wieża nad babińcem sięga 22 metrów wysokości.

Wewnątrz uwagę przykuwa przede wszystkim XVIII-wieczny barokowy ikonostas, który przemalowano podczas remontu w 1831 roku. Za nim, w sanktuarium, znajduje się prestoł – drewniany stół ołtarzowy wykonany pod koniec XVIII wieku, nakryty baldachimem wspartym na czterech smukłych kolumnach o wysokości około dwóch metrów. Na prestole stoi bogato zdobiony kiwot z przełomu XIX i XX wieku. Dominują tu kolory biały i złoty.

Ściany zdobi polichromia wykonana w 1898 roku przez Antoniego i Józefa Bogdańskich. To rokokowo-klasycystyczne motywy architektoniczne i roślinne utrzymane w błękitnej tonacji barwnej, z charakterystycznym motywem winorośli. W nawie zachowały się także fragmenty starszej barokowej polichromii z końca XVIII wieku. Wnętrze przykrywają płaskie stropy z fasetami.

Dla kogo jest to miejsce

Cerkiew w Brunarach Wyżnych to punkt obowiązkowy dla miłośników architektury drewnianej i dziedzictwa kulturowego Łemków. Znajdą tu coś dla siebie zarówno pasjonaci historii sztuki sakralnej, jak i osoby zainteresowane losami mniejszości etnicznych w Polsce.

Miejsce spodoba się też tym, którzy doceniają autentyzm – nie jest to odrestaurowany do błysku obiekt muzealny, ale żywa świątynia z wielowiekową historią. Rodziny z dziećmi mogą połączyć wizytę z wycieczką po okolicy – Brunary leżą na szlaku architektury drewnianej województwa małopolskiego, w pobliżu znajdują się też inne zabytkowe cerkwie i kapliczki.

Przy świątyni znajduje się nagrobek księdza Antoniego Pohoreckiego, proboszcza brunarskiego w latach 1932-1940.

Cerkiew na tle dziedzictwa łemkowskiego

Brunary Wyżne to jedna z tych miejscowości, gdzie historia Łemków jest wciąż żywa, choć samych Łemków już tu prawie nie ma. Akcja „Wisła” na trwale zmieniła oblicze tego regionu – prawosławnych zostało niewielu, grekokatolików prawie wcale. Dziś o dawne cerkwie greckokatolickie dbają katolicy, co świadczy o szacunku dla dziedzictwa kulturowego poprzednich mieszkańców.

Cerkiew św. Michała Archanioła zachowała wszystkie najważniejsze cechy zachodniołemkowskiej architektury sakralnej, mimo że od powstania przechodziła przez różne przebudowy. To właśnie ten autentyzm i wartość historyczna sprawiły, że znalazła się na prestiżowej liście UNESCO wraz z innymi drewnianymi cerkwiami w Polsce i na Ukrainie.

Szlak architektury drewnianej Małopolski

Cerkiew w Brunarach Wyżnych stanowi ważny punkt Szlaku Architektury Drewnianej Województwa Małopolskiego. Ten turystyczny szlak prowadzi przez najcenniejsze zabytki budownictwa drewnianego regionu – cerkwie, kościoły, kaplice i dzwonnice. Można go przemierzać samochodem, rowerem lub pieszo, zatrzymując się w wybranych miejscach.

W samej parafii brunarskiej znajdują się dwie zabytkowe cerkwie – oprócz tej w Brunarach Wyżnych, również w pobliskiej Czarnej. Obie są pięknie utrzymane, co pokazuje zaangażowanie lokalnej społeczności w ochronę dziedzictwa. Warto też zwrócić uwagę na kapliczki rozrzucone po okolicy – zarówno nowe, jak i zabytkowe.

Praktyczne informacje dla zwiedzających

Lokalizacja i dojazd: Brunary Wyżne to niewielka wieś położona w dolinie rzeki Białej, na pograniczu Beskidu Niskiego i Sądeckiego. Najłatwiej dojechać tu samochodem z Gorlic (około 15 km) lub Grybowa. Cerkiew stoi przy głównej drodze, otoczona charakterystycznym kamiennym murem z dwoma bramami.

Zwiedzanie: Cerkiew funkcjonuje jako czynny kościół parafialny rzymskokatolicki pw. NMP Wniebowziętej. Najlepiej odwiedzić ją poza godzinami nabożeństw. Warto skontaktować się z parafią przed wizytą, aby upewnić się, że świątynia będzie otwarta – informacje można znaleźć na stronie parafia.brunary.pl.

Czas zwiedzania: Na spokojne obejrzenie cerkwi od zewnątrz i od wewnątrz wystarczy około 30-45 minut. Jeśli planuje się wędrówkę szlakiem architektury drewnianej z odwiedzeniem kilku obiektów w okolicy, warto przeznaczyć na to pół dnia lub cały dzień.

Opłaty: Wstęp do cerkwi jest bezpłatny, choć mile widziana jest dobrowolna ofiara na utrzymanie zabytku. Pamiętajmy, że dbanie o obiekt wpisany na listę UNESCO to niemały wydatek dla niewielkiej parafii.

Dla fotografów: Teren wokół cerkwi jest ogólnie dostępny. Kamienny murek porośnięty trawą i drewniana architektura tworzą malowniczy widok – najlepsze zdjęcia można zrobić rano lub przed zachodem słońca, gdy światło jest najcieplejsze.